Pałac w Brynku – historia

W roku 1825 Brynek stał się własnością Bernharda Rosenthala. Rodzina Donnersmarck nabyła posiadłość w 1904 r. To im zawdzięczamy obecny wygląd pałacu. Eklektyczny pałac z elementami neobaroku jest otoczony rozległym parkiem zaprojektowanym w stylu angielskim (park założono w 1829 r.). Jego powierzchnia wynosi 36 hektarów. Obecnie w pałacu w Brynku znajduje się internat Zespołu Szkół Leśnych i Ekologicznych im. Stanisława Morawskiego. W ramach ciekawostki dodamy, że w 2003 roku pałac i jego okolica na trzy dni stały się plenerem filmowym. Nakręcono tu jeden z odcinków kultowego cyklu historycznego „Sensacje XX wieku”. Odcinek nosi tytuł „Zabójcy” a zagrali w nim: Tadeusz Dedek, Dorota Chotecka, Antoni Gryzik, Robert Talarczyk, Rafał Mohr, Piotr Grabowski i Artur Dziurman.

Historia pałacu i jego kolejnych właścicieli była tematem cyklu artykułów publikowanych w 2008 r. w „TWG Kurierze”. Teksty znajdziecie poniżej. Ich autorem jest Fryderyk Zgodzaj.

…VON ROSENTHALOWIE

W każdej publikacji Brynek jest kojarzony z Donnersmarckami, ich pałacem i ogrodem botanicznym. Tymczasem ziemią władali także inni zasłużeni właściciele. Jednym z nich od 1814 roku był „Justizrat” (radca sądowy), Żyd – Friedrich Hetzko. W 1823r. sprzedał swoje dobra mieszczaninowi również żydowskiego pochodzenia – Bernhardowi Rosenthal. W księgach archiwalnych jest zapisane, że był on: „der Rittergutsbesitzer und Landesälteste”, czyli właścicielem dóbr rycerskich i starszym ziemskim.

Rosenthal przybył do Brynka z rejonu Wrocławia. Jego żoną została Friederika z domu Plethner. Pierwszy odnaleziony w tworogowskich księgach parafialnych zapis o Rosenthalu, autorstwa ks. Eduarda Franka (proboszcza w latach 1851 – 62) informuje: „…. nastała konieczność zmiany krzyża na cmentarzu w Tworogu. Stary krzyż z powodu wieku groził już obaleniem. Kościół miał wówczas wielkie wydatki i nie stać go było na zakup materiału. Zwrócono się do patrona kościoła, aby podarował na ten cel drzewo. Prośba została odrzucona. Wówczas dziedzic Brynka Bernhard Rosenthal z własnej woli nakazał wyszukać odpowiedni zdrowy pień i podarował go kościołowi na nowy krzyż cmentarny.”

Z tego wynika, iż był człowiekiem wrażliwym. W 1863 r. właścicielem został jego syn – Otto von Rosenthal urodzony 03.05.1823r. w Brynku. Data ta jest dowodem, że Rosenthalowie kupili Brynek w 1823 roku, lub trochę wcześniej, a nie w 1825 jak sugerują niektóre źródła. Nowy właściciel ożenił się z Nathalie z domu Witkowski i również nosił tytuł: „der Rittergutsbesitzer und Ladesälterste”. Od 17.12.1888r. włości przejmuje kolejny potomek – dr Hugo von Rosenthal ur. w 1852r. w Alt Schliesa Kr. Breslau (Stary Sleszów pow. Wrocław). Jego żoną została Sophie z d. von Backelmann. 07.04.1899 r. ziemię przejęła ich córka Barbara. Notatki te sporządził „Hauptlehrer”, dyr. szkoły w Brynku Robert Hübner. Drugi odnaleziony zapis o Rosenthalach występuje w statucie straży pożarnej.

Na podstawie paragrafu 139 z 01.08.1883r. powoływano „związki sikawkowe” o nazwie „Spritzenverband”. Zachował się statut z dn. 18.02.1888r. gdzie są podpisani organizatorzy tego przedsięwzięcia z poszczególnych gmin, klucza ziemskiego Brynek. W imieniu Brynka podpisali się: Pradella i (podpis nieczytelny); Połomii: Kaschuba, Przibylla i Pankalla; Hanuska: Bien, Halamba i Lyschik. Całość podpisał w dniu 31.03.1888r. „für die Gutsvorstände” (za zarząd dóbr) Otto von Rosenthal.

W działalności „Spritzenverbandu” miał też skromny udział mój pradziadek – „Feinschmiedmeister” (mistrz kowalstwa artystycznego) Andreas Sgodzay, który na co dzień pracował we własnej kuźni i dla Rosenthalów. Do dzisiaj zachował się rachunek wystawiony przez straż pożarną za usługę wykonaną przez kowala A. Sgodzaya. Dostał on zlecenie na okucie obręczami przednich kół z konnego wozu bojowego i polutowania zbiornika na wodę. Za tą usługę zarobił 5 Th. Czy było to dużo? Dla przykładu w tych czasach służąca zarabiała w ciągu miesiąca 2 Th., a maszynista lokomotywy 16 Th. Co ciekawe zarobione pieniądze wypłaciła policja „Die Polizei Verwaltung geg. Drabyck”. Z czasów świetności von Rosenthalów zachował się do dzisiaj budynek z 1829r. zamieszkały obecnie przez nauczycieli i był wybudowany pałac, który został zaprojektowany przez Karla Johanna Bogislawa Lüdecke z Wrocławia w 1871 roku.

W 1904 roku Brynek został kupiony przez „Grossgrundbesitzer” (właściciela dużej połaci ziemi) – Grafa Hugo II Henckel von Donnersmarcka urodzonego w Siemianowitz Kr. Kattowitz (w Siemianowicach pow. Katowice) dn. 31.07.1832r. Nowy właściciel poślubił Wandę, z domu Gräfin Gaschin von und zu Rosenberg. W tym czasie pałac został całkowicie przebudowany w stylu eklektycznym. Architektem był Karl Grosser z Wrocławia, który znał się z już nieżyjącym Karlem Lüdecke. Obaj byli absolwentami berlińskiej Akademii Budowlanej. Hrabia Hugo II nie cieszył się zbyt długo przebudowanym pałacem, zmarł 02.04.1908r. o godz. 12.15 po południu w Brynku. Jego prywatnym lekarzem rodzinnym, który czuwał nad jego zdrowiem był “der Sanitätsrat Doctor mediciane … aus Polnisch – Krawarn” (radca sanitarny dr med. … z Polskich Krowiarek), Albert Sigel.

Fryderyk Zgodzaj

Tekst ukazał się w wydaniu z 14 lipca 2008 (Nr 5)

STARY ZAMEK

Zaprojektował ponad 250 budowli, m. in. stary zamek w Brynku… Wybitny niemiecki architekt Carl Johann Bogislaw Lüdecke urodził się 21.01.1826r. w Szczecinie. Zmarł w swoje 68 urodziny dn. 21.01.1894 r. we Wrocławiu. Projektował najbardziej okazałe budowle. Wykształcenie artystycznej sztuki budowlanej zdobył w berlińskiej Akademii Budowlanej. Sporo budowli zaprojektował w Pyritz (Pyrzyce) niedaleko Szczecina, Schulpforta i Pasewalk. Następnie przeniósł się do Wrocławia gdzie zaoferowano mu zatrudnienie w charakterze wykładowcy w Szkole Sztuki Budowlanej, na tejże uczelni w 1856 r. zdobył tytuł Radcy Budowlanego.

Mieszkając we Wrocławiu zwrócił na siebie uwagę w 1862 r. Wziął wtedy udział w prestiżowym konkursie w Düsseldorfie, gdzie zdobył I miejsce. Zaprojektował obszerną budowlę dla Związku Artystyczno-Budowlanego o nazwie „Malkasten ”, od tego czasu był wziętym architektem. W swojej prawie 50 letniej działalności, zaprojektował ponad 250 różnych budowli, jak zamki, pałace, dworki, wille, katedry, kościoły, synagogi, kaplice, dworce, ratusze, szpitale, szkoły, mosty, studnie, pomniki, grobowce, bramy i inne budowle użyteczności publicznej. Z bardziej znanych budowli na Śląsku, jego dziełem są ratusz, dworzec i ZOO we Wrocławiu. Po przeliczeniu lat projektowania i ilości wykonanych projektów, okazuje się, że średnio co 2,5 miesiąca wychodził z jego niezwykle płodnego umysłu i ręki nowy projekt.

W tym miejscu nasuwa się pytanie czy Lüdecke robił to wszystko sam? Prawdopodobnie pomagali mu koledzy z uczelni i studenci, którzy robili to w formie wypracowania. Jest rzeczą niemożliwą zaprojektować zamek z wszystkimi układami pokoi i całym zapleczem w ciągu 2,5 miesiąca. W powiecie tarnogórskim można się pochwalić czteroma budowlami, starym zamkiem w Brynku, zamkiem w Kamieńcu, kościołami w Radzionkowie i Starych Reptach. Lüdecke żył i pracował w rejonie Wrocławia, jakim sposobem trafił do Brynka? Odpowiedź jest prosta, dziedzic Brynka Otto von Rosenthal miał też majątek koło Wrocławia. Jego syn dr Hugo von Rosenthal urodził się w 1852 r. w Alt Schliesa (Stary Sleszów pow. Wrocław). Tam widocznie przy jakiejś okazji spotkali się i Lüdecke został zaproszony do Brynka w celu zaprojektowania pokaźnego zamku. Kiedy bywał w Brynku, w 1867r z jego usług skorzystali też przyjaciele i znajomi Rosenthala, z Radzionkowa.

Według odnalezionego roboczego rysunku z Brynka widać jak wymagającym klientem był Otto von Rosenthal. Na projekcie wykonanym przez Lüdecke są naniesione odręcznie poprawki zmieniające wygląd wież, początkowo budowla miała być dwupiętrowa. Ostatecznie wygląd zamku, zadawalający klienta został wykonany w 1871r. i od razu przystąpiono do prac budowlanych. Jednopiętrowy budynek posiadał dwie wieże, które miały wysokie czterospadowe dachy o ściętych wierzchołkach, w połaciach dolnych lukrowane okna. Dach był zakończony kutą balustradą w typie francuskim. Brynkowski zamek jest jedyną lüdeckowską budowlą w naszym powiecie, która nie miała żadnych architektonicznych zmian oszczędnościowych. Jednakże kiedy Donnersmarckowie kupili Brynek w 1904r. od razu przystąpili do przebudowy zamku (widocznie stary był za ciasny), który został podwyższony, poszerzony i nadano mu styl eklektyczny.

Fryderyk Zgodzaj

Tekst ukazał się w wydaniu z 11 sierpnia 2008 (Nr 6)

NOWY ZAMEK

7 kwietnia 1899 r. zmarł dziedzic Brynka dr Hugo von Rosenthal. Dziedzicem majątku została jego jedyna córka, Barbara. Wkrótce jednak włości przeszły w posiadanie Donnersmarcków. Kiedy zmarł ojciec, Barbara (ur.18.kwietnia 1892r.) miała dopiero 7 lat i była jeszcze dzieckiem. Widocznie nie przejawiała zainteresowania zarządzaniem dobrami, jakie jej przypadły w spadku, dlatego był jej przydzielony opiekun prawny aż do pełnoletności. W międzyczasie brynkowskimi dobrami zainteresował się Graf Hugo II Henckel von Donnersmarck (ur. 31.07.1832r. w Siemianowicach), który w 1856r. ożenił się z Wandą z d. Gräfin Gaschin von und zu Rosenberg.

Graf Hugo II poważnie przystąpił do realizacji swojego zamysłu. Pierwszym punktem planu była przebudowa starego zamku wybudowanego w 1872r. przez Ottona von Rosenthala, ojca Hugona. Do tej poważnej inwestycji wynajął znanego wrocławskiego architekta Karla Grossera, (żył w latach 1850 – 1918) urodzonego w Schmiedeberg (obecnie Kowary). Co ciekawe, stary zamek zaprojektował Karl Lüdecke, który był adeptem tej samej uczelni co Karl Grossem. Obaj ukończyli berlińską Akademię Budowlaną. W tym czasie we Wrocławiu było siedmiu czynnych architektów, przy czym czterech rządowych (państwowych), czyli podporządkowanych, i trzech prywatnych, niezależnych tj. Karl Lüdecke, Karl Grosser i Karl Schmidt. Z tego wynika, że mimo różnicy wieku (24 lata) Lüdecke i Grosser znali się dobrze. Można przypuszczać, że Graf Hugo II przebudowę zamku zleciłby zapewne Karlowi Lüdecke, niestety zmarł on w 1894r.

W 1904 r. został zrealizowany plan kupna Brynka przez Donnersmarcków. Do przebudowy zamku przystąpiono w 1905r. Główny budynek został prawie w 90 procentach rozebrany i na częściowo starych fundamentach postawiono nowy budynek, który został poszerzony, podwyższony i dobudowano do niego dwa boczne skrzydła. Budowa środkowej części trwała rok, co można odczytać na ścianie frontowej. Całość zaprojektowano w stylu eklektycznym z elementami neobaroku. Budowa dwukondygnacyjna, o korpusie flankowanym od frontu przez dwie wieże zwieńczone cebulastymi hełmami, na osi głównej portyk z tarasem. Dach zamku mansardowy z lukarnami. Graf Hugo II nie cieszył się długo przebudowanym zamkiem, zmarł 02.04.1908r. o godz. 12.15 w Brynku. Prace budowlane zakończono już po jego śmierci. Na tarasie od strony zachodniej można zobaczyć inskrypcję z datą ukończenia 22.05.1908.

Całkowity koszt przebudowy, rozbudowy i budowy ujeżdżalni, wieży ciśnieniowej, kompleksu ogrodowego i domu administracyjnego wyniósł ponad 3 miliony marek. Przy okazji budowy obu zamków powstał nowy przysiółek o nazwie Zegelna (Cegielnia). Parę kilometrów od Brynka znajdowało się miejsce gdzie występowały złoża gliny. Okazało się, że jest to najlepszy surowiec na produkcję cegły klinkierowej, która jest w pełni mrozoodporna oraz odporna na działania czynników atmosferycznych. Cegła była znana w całej okolicy; oba zamki z Brynka, większość budynków z Tworoga i miejscowości ościennych były z niej wybudowane. Mało tego, cegły rodem z Brynka-Cegielni były wykorzystywane nawet w Świnoujściu, gdzie wybudowano z jej wykorzystaniem co bardziej prestiżowe budynki uzdrowiskowe.

Fryderyk Zgodzaj

Tekst ukazał się w wydaniu z 8 września 2008 (Nr 7)


…HENCKEL VON DONNESMARCK’OWIE

2 kwietnia 1908 r. zmarł Graf Hugo II Karl Lazarus Eugen Friedrich Henckel von Donnersmarck, budowniczy zamku w Brynku o obecnym wyglądzie. Graf Hugo został pochowany w Krowiarkach w tamtejszym mauzoleum. Po nim włości objął młodszy syn: Edgar Hugo Lazarus Maria, urodzony 17 lipca 1859r. w Siemianowicach. Nowy właściciel ożenił się 23 października 1894r. we Lwowie z Karoline Prinzessin zu Windisch – Grätz. Po śmierci (14 maja 1939r.), wraz z żoną został pochowany na cmentarzu w Preußisch – Krawarn (Krowiarkach).

Graf Edgar pobierał nauki w Dreźnie, śaganiu i Paczkowie, skończył również uniwersytet w Bonn. Po zakończeniu edukacji wstąpił na 8 lat do wojska, służył w VI Śląskim Regimencie Huzarów w Głubczycach. Po zakończeniu służby wojskowej sprowadził do Brynka kolegę po fachu, którym był Alexander Vlahovits von Dragomirest. Z kolei Alexander sprowadził do Brynka swoich rodziców. Byli nimi Emil Vlahivits von Dragomirest, który został zatrudniony na prestiżowym stanowisku „der gräfliche Schloßverwalter” (hrabiowski zarządca zamku). Matka nazywała się Antonia z domu Wittner.

Po śmierci Edgara Brynek przypadł starszemu synowi: Karlowi Marii Hugonowi Amandowi Alfredowi Emilowi Lazarusowi (ur. 23 sierpień 1895r. w Schloß Katscher Kr. Leobschütz). W wojsku był kapitanem rezerwy 2 Pułku Pancernego, zginął w wypadku 26 stycznia 1940r. w Hamm, osiem miesięcy po śmierci ojca Edgara. Graf Karl ożenił się w Ramfeld (28 października 1916r., choć oświadczenie w księgach metrykalnych mówi o dacie 25 października 1919r.) z kuzynką po linii nakielskiej – Marie Alicia Anna Margaretha Gabriele Gräfin Henckel von Donnersmarck (ur. 23 lipca 1897r. w Adler – Kosteletz / Böhmenn, zm. 12 sierpnia 1971r. w Freiburgu).

Po śmierci Karla, Brynek został podzielony pomiędzy trzy córki. Pierwsza z nich, Marie Wilhelmine Sara Elisabeth Josefine Stefana (ur. 2 stycznia 1921r. w Ramułtowicach), wyszła za mąż 12 listopada 1947r. za Grafa Wolff Metternich zur Gracht (ur. 19 października 1916r. w Eupen), który pracował jako dyrektor banku i prawnik sądowy. Bardziej znana w Tworogu, druga z córek, Marie Karoline Valerie Gabriele Josefine Elisabeth Anna (ur. 23 lipca 1923r. w Romolkwitz, zm. 26 września 2003r. w Bad Hamburg), wyszła za mąż w Hanusku. Ślubu udzielił urzędnik USC o nazwisku Kuntze 27 lipca 1944r. Mężem został major w wojskach pancernych Clemens – Heinrich Karl Hubertus Maria Graf von Kageneck (ur. 17. X. 1913r. w Berlinie, zm. 18.III.2005r. w Bad Hamburg). Trzecia z córek, Marie Sophie Elisabeth Josefine Gabriele Benedikta Ludwika (ur. 20. VIII. 1926r. w Romolkwitz) była niezamężna.

Otrzymany spadek był kłopotliwy, bo zamek został w tym czasie przysposobiony na szkołę dla Hitlerjugend. Niektóre budynki i park także zostały zajęte. Wszystkie cztery Marie musiały zamieszkać w willi administracyjnej tzw. ogrodnika, niedaleko centralnej kotłowni. Kiedy zbliżał się front wszystkie cztery wyjechały czterema furmankami na Westfalię. Działo się to 19 stycznia 1945r. Woźnicami byli nastoletni chłopcy, synowie pracowników dóbr brynkowskich. Po drodze, 25 kwietnia 1945r. w Bergen/Niedersachsen, Karolina urodziła córkę Marie – Elisabeth Theresia, a po trzech godzinach postoju kolumna konna ruszyła w dalszą drogę. Czerwona armia wkroczyła w rejon Tworoga 21 stycznia 1945r. Na szczęście nie zainteresował ich zbytnio zamek w Brynku.

Fryderyk Zgodzaj

Tekst ukazał się w wydaniu z 13 października 2008 (Nr 8)